Để giúp bố mẹ sửa máy tính khi bạn ở xa, cách an toàn là dùng công cụ hỗ trợ từ xa có sẵn trong hệ điều hành: mỗi lần cần, bạn tạo một mã, đọc cho bố mẹ qua điện thoại, bố mẹ nhập và bấm đồng ý, bạn thấy và điều khiển màn hình, xong việc thì phiên tự đóng. Không cài sẵn chương trình điều khiển thường trực, và không bao giờ để bố mẹ đọc mã cho người khác.
Phần dưới so sánh ba mức giúp từ xa, các bước cho Windows và máy Mac, việc chuẩn bị khi bạn còn ở cạnh bố mẹ, cách nói qua điện thoại cho người lớn tuổi làm theo được, luật an toàn để bố mẹ không bị kẻ giả hỗ trợ kỹ thuật lừa, và khi nào cần gọi thợ đến tận nhà. Tên mục có thể khác tuỳ máy và phiên bản hệ điều hành.
Ba mức giúp từ xa, chọn mức nào
Không phải lần nào cũng cần điều khiển máy. Chọn mức nhẹ nhất đủ để xử lý việc:
| Mức | Cách làm | Hợp khi | Không hợp khi |
|---|---|---|---|
| Gọi video, bố mẹ quay màn hình | Bố mẹ cầm điện thoại quay vào màn hình máy tính, bạn nhìn và chỉ | Việc đơn giản: đọc một thông báo, tìm một nút | Chữ trên màn hình nhỏ, nhiều bước |
| Chia sẻ màn hình chỉ xem | Bố mẹ chia sẻ màn hình qua cuộc gọi video trên máy tính, bạn xem và nói | Dạy bố mẹ tự làm để nhớ lần sau | Bố mẹ không thao tác chuột được |
| Điều khiển có đồng ý | Bố mẹ nhập mã bạn đọc, bấm đồng ý, bạn điều khiển chuột và bàn phím | Sửa cài đặt, gỡ phần mềm lạ, cập nhật, máy in không chạy | Việc dính đến tài khoản ngân hàng, mật khẩu của bố mẹ |
Với việc ngân hàng hay mật khẩu, kể cả khi đang điều khiển, bạn để bố mẹ tự gõ. Bạn chỉ chỉ chỗ. Cách này giữ thói quen tốt: mật khẩu của ai người đó gõ.
Một mẹo khác: bắt đầu bằng mức nhẹ nhất. Nhiều cuộc gọi tưởng phải điều khiển máy hoá ra chỉ là bố mẹ cần đọc giúp một thông báo, hai phút gọi video là xong, không phải đọc mã hay chờ kết nối.
Chuẩn bị khi còn ở cạnh bố mẹ
Một buổi chuẩn bị trực tiếp giúp các lần hỗ trợ sau nhẹ hơn hẳn:
- Cập nhật hệ điều hành lên bản mới nhất. Công cụ hỗ trợ từ xa đi kèm cần bản đủ mới.
- Tìm công cụ hỗ trợ từ xa có sẵn (trên Windows thường tên kiểu hỗ trợ nhanh), ghim biểu tượng ra thanh tác vụ, đặt ở vị trí dễ thấy nhất.
- Trên máy bạn, mở thử công cụ đó, đăng nhập tài khoản của bạn để sẵn sàng tạo mã.
- Tập với bố mẹ một lần ngay tại chỗ: bạn sang phòng khác, gọi điện, đọc mã, bố mẹ nhập, đồng ý. Lần đầu luôn lúng túng; lúng túng khi có bạn ở nhà thì không sao.
- Đặt cỡ chữ và con trỏ chuột to hơn trên máy bố mẹ để bố mẹ dễ thấy chỗ bạn đang chỉ.
- Viết một tờ ghi ba dòng dán cạnh màn hình: "Con gọi trước. Mở biểu tượng hỗ trợ. Nhập mã con đọc." Dòng cuối ghi to: "Ai gọi đến xin mã mà không phải con thì cúp máy."
- Lưu số của bạn trong danh bạ máy bàn hoặc điện thoại của bố mẹ với tên rõ ràng.
Không cài phần mềm điều khiển từ xa luôn chạy nền để vào máy bố mẹ bất cứ lúc nào. Tiện cho bạn nhưng cũng là cửa mở thường trực; nếu tài khoản của bạn bị lộ, máy bố mẹ cũng bị lộ.
Một buổi hỗ trợ trên máy tính Windows
Làm theo thứ tự, vừa làm vừa nói với bố mẹ qua điện thoại. Tên mục có thể khác tuỳ phiên bản Windows:
- Gọi điện cho bố mẹ trước, không nhắn tin. Bố mẹ nghe giọng bạn mới làm tiếp.
- Trên máy bạn, mở công cụ hỗ trợ từ xa, chọn giúp người khác, đăng nhập nếu được hỏi. Máy hiện một mã có thời hạn ngắn, thường khoảng mười phút.
- Bảo bố mẹ mở biểu tượng hỗ trợ đã ghim, chọn ô nhập mã nhận hỗ trợ.
- Đọc mã thật chậm, từng cụm, để bố mẹ gõ. Bảo bố mẹ đọc lại cho bạn nghe trước khi bấm.
- Bố mẹ bấm gửi. Bạn chọn toàn quyền điều khiển hoặc chỉ xem, tuỳ việc.
- Máy bố mẹ hiện hộp hỏi có cho phép không. Bảo bố mẹ đọc to tên người xin quyền hiện trên hộp, đúng tên bạn thì mới bấm cho phép.
- Làm việc cần làm, nói trước từng bước bạn sắp bấm gì để bố mẹ không giật mình khi chuột tự di chuyển.
- Xong việc, đóng phiên ở máy bạn. Bảo bố mẹ nhìn: biểu tượng hỗ trợ đã đóng, không còn khung viền quanh màn hình.
Mã chỉ dùng một lần và hết hạn sau vài phút. Nếu bố mẹ gõ chậm làm mã hết hạn, tạo mã mới, đừng bực. Mỗi lần nhanh hơn một chút.
Một buổi hỗ trợ trên máy Mac
Máy Mac có chia sẻ màn hình đi kèm, dùng được qua cuộc gọi video có sẵn hoặc ứng dụng chia sẻ màn hình của hệ điều hành. Tên mục có thể khác tuỳ phiên bản macOS:
- Gọi cuộc gọi video có sẵn của hệ điều hành từ máy Mac của bạn đến máy Mac hoặc tài khoản của bố mẹ. Hai bên cần đăng nhập tài khoản của hệ điều hành.
- Trong cuộc gọi, chọn chia sẻ màn hình, rồi chọn xin chia sẻ màn hình của bố mẹ (khác với chia sẻ màn hình của bạn).
- Máy bố mẹ hiện hộp hỏi. Bố mẹ đọc tên người xin, đúng bạn thì đồng ý.
- Khi đã thấy màn hình, bạn có thể xin thêm quyền điều khiển. Máy bố mẹ hỏi lần nữa, bố mẹ đồng ý.
- Nếu không dùng được cuộc gọi video, bật chia sẻ màn hình trong phần Chia sẻ của Cài đặt hệ thống từ hôm chuẩn bị, và chỉ cho phép đúng tài khoản của bạn.
- Xong việc, kết thúc chia sẻ và cuộc gọi. Nếu đã bật chia sẻ màn hình thường trực trong Cài đặt, cân nhắc tắt lại sau khi xong.
Nếu bố mẹ dùng máy Mac mà bạn dùng Windows, cách đơn giản là chia sẻ màn hình qua một ứng dụng gọi video chạy trên cả hai, bạn xem và nói, bố mẹ tự bấm theo.
Luật an toàn: không ai khác được điều khiển máy của bố mẹ
Kẻ lừa giả làm hỗ trợ kỹ thuật rất phổ biến. Chúng gọi điện tự xưng nhân viên ngân hàng, nhà mạng, cơ quan nhà nước hay hãng phần mềm, nói máy bị nhiễm virus hoặc tài khoản bị khoá, rồi dẫn bố mẹ cài chương trình điều khiển từ xa. Khi đã vào được máy, chúng mở ngân hàng của bố mẹ.
Luật một câu cho bố mẹ. "Chỉ con gọi trước, con đọc mã, thì mới nhập mã." Người khác gọi, nhắn, hiện cửa sổ báo lỗi kèm số điện thoại, đều cúp máy và gọi lại cho con.
Cửa sổ báo virus kêu ầm. Trang web giả hiện cửa sổ đỏ, kêu còi, đòi gọi số hỗ trợ. Dạy bố mẹ: đừng gọi số trên màn hình, tắt hẳn trình duyệt hoặc tắt máy, rồi gọi con.
Không bao giờ cho điều khiển khi đang mở ngân hàng. Kể cả với bạn. Đóng mọi trang ngân hàng trước khi bắt đầu phiên hỗ trợ.
Nếu đã lỡ cho người lạ vào máy. Rút dây mạng hoặc tắt wifi ngay, gọi ngân hàng khoá tài khoản và thẻ, đổi mật khẩu từ một máy khác. Sau đó nhờ kỹ thuật viên tin cậy kiểm tra hoặc cài lại máy.
Nói qua điện thoại sao cho bố mẹ làm theo được
Kỹ thuật viên hỗ trợ qua điện thoại lâu năm có vài nguyên tắc. Bạn áp cho bố mẹ:
- Nói vị trí và hình dáng, không nói thuật ngữ. Nên: "Góc dưới bên trái có hình bốn ô vuông." Không nên: "Mở menu bắt đầu."
- Mỗi lần một việc, chờ bố mẹ nói "xong" rồi mới nói việc tiếp.
- Hỏi bố mẹ đang thấy gì thay vì đoán. "Bố đọc cho con dòng chữ to nhất trên màn hình."
- Không thúc giục. Người lớn tuổi bị giục thì bấm nhanh hơn và nhầm nhiều hơn.
- Khen đúng lúc. "Đúng rồi bố" sau mỗi bước làm bố mẹ tự tin cho lần sau.
- Ghi lại việc vừa sửa vào một tệp ghi chú trên máy bạn: ngày, lỗi gì, đã làm gì. Lần sau gặp lại lỗi đó, bạn sửa nhanh hơn.
Nhà anh Quân ghi chú như vậy được một năm thì nhận ra ba phần tư số lần bố gọi là vì máy in. Anh về quê một buổi, cài lại máy in đúng cách, số cuộc gọi giảm hẳn.
Lỗi hay gặp khi hỗ trợ từ xa
Bố mẹ không tìm thấy biểu tượng hỗ trợ. Thường do cập nhật hệ điều hành đã đổi vị trí, hoặc biểu tượng bị bỏ ghim. Bảo bố mẹ bấm vào ô tìm kiếm cạnh nút bắt đầu, gõ chữ "hỗ trợ". Lần sau về nhà, ghim lại và đặt thêm một biểu tượng trên màn hình nền.
Mã báo không hợp lệ. Mã đã hết hạn hoặc gõ nhầm một ký tự. Tạo mã mới, đọc lại chậm hơn, bảo bố mẹ đọc ngược lại cho bạn nghe trước khi bấm.
Kết nối được nhưng màn hình đen. Máy bố mẹ đang ở màn hình khoá hoặc hộp thoại quyền quản trị; công cụ hỗ trợ không thấy được phần này. Bảo bố mẹ tự bấm đồng ý trên hộp thoại, màn hình sẽ hiện lại.
Phiên bị ngắt liên tục. Mạng nhà bố mẹ chập chờn hoặc máy đang tải cập nhật lớn. Hẹn làm vào lúc khác, hoặc chuyển sang chỉ xem.
Bạn sửa xong nhưng hôm sau lỗi lại. Lỗi có gốc ở chỗ khác, ví dụ một chương trình khởi động cùng máy tự đổi lại cài đặt. Ghi chú lại, khi về nhà kiểm tra kỹ hơn, hoặc nhờ kỹ thuật viên ở gần xem trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cài phần mềm điều khiển từ xa luôn chạy trên máy bố mẹ không?
Không nên, trừ khi bạn thật sự hiểu cách bảo vệ nó. Phần mềm luôn chạy là một cánh cửa mở thường trực. Công cụ có sẵn cần bố mẹ đồng ý từng lần an toàn hơn nhiều với người lớn tuổi.
Mạng nhà bố mẹ yếu thì điều khiển từ xa có được không?
Được nhưng chậm, hình giật. Chọn chế độ chỉ xem hoặc giảm chất lượng hiển thị nếu công cụ cho chọn. Nếu mạng quá yếu, quay về cách gọi video và chỉ từng bước.
Bố mẹ không nhìn rõ mã để gõ thì làm sao?
Đọc mã từng ký tự, phân biệt rõ số không và chữ o, số một và chữ l. Phóng to chữ trên máy bố mẹ trước. Mã hết hạn thì tạo mã mới, không sao.
Có điều khiển máy tính bố mẹ bằng điện thoại của mình được không?
Có công cụ cho phép, nhưng màn hình điện thoại nhỏ, thao tác chuột bằng ngón tay khó và dễ bấm nhầm vào chỗ không định. Với việc sửa lỗi nghiêm túc như gỡ phần mềm hay sửa máy in, dùng máy tính của bạn.
Khi nào thì nên gọi thợ đến nhà thay vì hỗ trợ từ xa?
Khi máy không lên hình, không khởi động, có tiếng kêu lạ, có mùi khét, hoặc nghi đã bị kẻ gian vào máy. Máy còn bảo hành thì mang ra trung tâm bảo hành, không tự mở máy.
Ai đó gọi bố mẹ xưng là nhân viên ngân hàng xin hỗ trợ từ xa thì sao?
Ngân hàng không gọi điện xin điều khiển máy tính của khách. Dặn bố mẹ cúp máy, không nhập mã, không cài gì, rồi gọi lại số chính thức in trên thẻ ngân hàng hoặc gọi cho con.