Tệp văn bản cũ mở ra thấy chữ kiểu "Hîp ®ång" hay "Hôïp ñoàng" thay cho "Hợp đồng" là văn bản được gõ bằng bảng mã cũ TCVN3 hoặc VNI, chứ không phải tệp hỏng. Cách sửa gốc là chuyển mã toàn bộ nội dung sang Unicode bằng công cụ chuyển mã (thường có sẵn trong bộ gõ tiếng Việt cài thêm), rồi đổi sang phông chữ Unicode.
Cài thêm phông cũ chỉ giúp đọc tạm trên máy bạn, gửi cho người khác lại vỡ tiếp. Bài này giúp bạn nhận ra tệp thuộc bảng mã nào, chuẩn bị, chuyển mã từng bước, xử lý tệp dài có bảng biểu, và soát lỗi sau khi chuyển. Tên mục và nút có thể khác tuỳ bộ gõ và phiên bản.
Nhận ra tệp đang dùng bảng mã cũ nào
Nhìn tên phông của đoạn chữ lỗi. Đặt con trỏ vào đoạn chữ, xem ô tên phông trên thanh công cụ. Phông của bảng mã TCVN3 thường có tên bắt đầu bằng dấu chấm và chữ "Vn"; phông của bảng mã VNI thường bắt đầu bằng "VNI" và gạch nối. Phông có tên thông thường, không tiền tố, đa số là phông Unicode.
Nhìn kiểu chữ lỗi khi máy không có phông cũ. Văn bản TCVN3 hiện các ký tự như ®, î, å, µ chen giữa chữ, ví dụ "Hîp ®ång". Văn bản VNI hiện các chữ cái có dấu lạ đứng thành cặp, ví dụ "Hôïp ñoàng". Đây chỉ là dấu hiệu gợi ý, kiểm tên phông vẫn chắc hơn.
Tệp có khi lẫn cả hai. Văn bản qua tay nhiều người có thể có đoạn TCVN3, đoạn VNI, đoạn Unicode. Kiểm vài chỗ ở đầu, giữa và cuối tệp, nhất là phần đầu trang, chân trang và bảng.
Chữ hiện đúng trên máy bạn không có nghĩa là Unicode. Nếu máy bạn đã cài phông cũ, văn bản trông bình thường nhưng gửi đi vẫn lỗi. Luôn kiểm tên phông trước khi gửi văn bản ra ngoài.
Ba bảng mã bạn có thể gặp
Hiểu sơ lược để biết vì sao phải chuyển, chứ không cần nhớ chi tiết kỹ thuật:
| Bảng mã | Thời kỳ hay dùng | Dấu hiệu tên phông | Mở trên máy khác |
|---|---|---|---|
| TCVN3, còn gọi là ABC | Văn bản hành chính, hồ sơ cũ nhiều năm trước | Bắt đầu bằng dấu chấm và chữ Vn | Lỗi nếu máy kia không có phông cũ |
| VNI | Văn bản, thiết kế in ấn cũ | Bắt đầu bằng VNI và gạch nối | Lỗi nếu máy kia không có phông cũ |
| Unicode | Chuẩn hiện nay | Tên phông thông thường | Đọc đúng trên mọi máy, mọi điện thoại |
Điểm khác căn bản: với bảng mã cũ, chữ có dấu được "vẽ" nhờ phông riêng, nên tách khỏi phông đó là vỡ. Với Unicode, chữ có dấu là ký tự chuẩn, phông nào hỗ trợ tiếng Việt cũng hiện đúng. Vì thế văn bản cũ cần chuyển mã, chứ cài thêm phông chỉ là chữa cháy. Điện thoại gần như không bao giờ có phông cũ, nên văn bản bảng mã cũ gửi qua tin nhắn luôn hiện sai trên điện thoại người nhận.
Chuẩn bị trước khi chuyển mã
Chuyển mã thay đổi toàn bộ ký tự trong tệp. Chuẩn bị kỹ để có đường lui:
- Chép tệp gốc sang một thư mục riêng tên "ban-goc" và không bao giờ sửa bản đó.
- Làm việc trên một bản sao, đặt tên có thêm chữ "unicode" để khỏi nhầm.
- Có sẵn công cụ chuyển mã: nhiều bộ gõ tiếng Việt cài thêm có chức năng chuyển mã trong bảng điều khiển. Bộ gõ có sẵn của hệ điều hành thường không có chức năng này.
- Xác định bảng mã nguồn của tệp (TCVN3 hay VNI) theo cách ở mục trên.
- Chọn trước một phông Unicode hỗ trợ tiếng Việt đầy đủ để đổi sang sau khi chuyển, ưu tiên phông có sẵn trong hệ điều hành.
- Nếu tệp quan trọng, cài tạm phông cũ để đọc bản gốc cho đúng, dùng làm chuẩn so sánh khi soát lỗi.
Với tệp hồ sơ chính thức, hợp đồng, quyết định: chuyển mã chỉ để dễ đọc và lưu trữ. Bản có giá trị pháp lý vẫn là bản gốc đã ký, đừng thay thế bản gốc bằng bản chuyển mã.
Chuyển mã từng bước bằng công cụ trong bộ gõ
Cách làm phổ biến là chuyển qua bộ nhớ tạm (phần dữ liệu khi bạn sao chép). Tên nút trong công cụ có thể khác tuỳ bộ gõ, nhưng các bước như sau:
- Mở bản sao của tệp, chọn toàn bộ nội dung, sao chép.
- Mở công cụ chuyển mã từ bảng điều khiển hoặc biểu tượng của bộ gõ.
- Chọn bảng mã nguồn đúng với tệp (TCVN3 hoặc VNI), bảng mã đích là Unicode.
- Chọn chuyển từ bộ nhớ tạm, bấm nút chuyển mã. Công cụ báo đã chuyển xong.
- Quay lại tệp, dán đè lên nội dung đang chọn.
- Chọn toàn bộ lần nữa, đổi phông sang phông Unicode đã chọn. Đây là bước hay bị quên: chữ đã chuyển mà vẫn để phông cũ thì vẫn hiện sai.
- Lưu tệp. Nếu phần mềm hỏi định dạng, chọn định dạng hiện đại của bộ văn phòng thay vì định dạng cũ.
Một số công cụ có tuỳ chọn giữ định dạng khi chuyển qua bộ nhớ tạm. Nếu sau khi dán, chữ in đậm, nghiêng, bảng biểu bị mất, thử bật tuỳ chọn đó hoặc chuyển từng phần như mục dưới.
Tệp dài, nhiều bảng biểu hoặc nhiều phông
Tệp vài trang chữ thường thì chuyển một lần là xong. Tệp dài với bảng biểu, đầu trang, chân trang, ô chữ, chú thích thì cần làm theo từng phần, vì thao tác chọn toàn bộ thường không bao gồm đầu trang, chân trang và ô chữ nổi.
Đầu trang và chân trang: mở vùng đó ra, chọn nội dung, chuyển mã riêng như các bước trên.
Bảng biểu: phần lớn công cụ xử lý được bảng khi giữ định dạng. Nếu bảng bị vỡ cấu trúc sau khi dán, chuyển nội dung từng cột hoặc từng ô dài.
Tệp lẫn nhiều bảng mã: chuyển từng đoạn theo đúng bảng mã nguồn của đoạn đó. Chuyển nhầm một đoạn Unicode như thể là TCVN3 sẽ làm hỏng đoạn đó, khi ấy hoàn tác ngay.
Bảng tính: nội dung trong bảng tính cũng có thể dùng bảng mã cũ. Sao chép từng cột chữ, chuyển mã rồi dán lại, sau đó đổi phông cho cả cột. Cột số không cần chuyển.
Ví dụ thực tế: văn phòng của anh Tâm có khoảng hai trăm tệp hồ sơ cũ. Không chuyển hết một lúc, mà chuyển dần những tệp cần dùng lại, mỗi tệp chuyển xong đặt vào thư mục "da-chuyen", ghi lại trong một bảng tính tên tệp, ngày chuyển, người soát.
Soát lỗi sau khi chuyển mã
Chuyển mã tự động đúng phần lớn, nhưng vẫn có chỗ sai. Soát theo danh sách:
- Mở bản gốc (trên máy đã cài phông cũ) và bản chuyển đặt cạnh nhau, đọc đối chiếu trang đầu và trang cuối.
- Tìm các ký tự lạ còn sót như ®, µ, ¬ bằng chức năng tìm kiếm; còn sót nghĩa là có đoạn chưa chuyển.
- Soát chữ hoa có dấu ở tiêu đề, tên riêng: bảng mã cũ đôi khi dùng phông riêng cho chữ hoa, chuyển dễ sai.
- Soát các con số, ngày tháng, số tiền trong bảng: không được thay đổi.
- Soát ký hiệu đặc biệt như gạch đầu dòng, dấu tích, ký hiệu đơn vị.
- Mở tệp đã chuyển trên một máy khác hoặc điện thoại: chữ hiện đúng là đạt.
- Kiểm lại tên phông của vài đoạn ngẫu nhiên: không còn đoạn nào mang phông có tiền tố của bảng mã cũ.
- Chạy kiểm tra chính tả tiếng Việt nếu bộ văn phòng có: chữ bị gạch đỏ dày đặc ở một đoạn thường là đoạn chuyển sai.
Đừng sửa từng chữ sai bằng tay trên toàn tệp nếu lỗi lặp lại nhiều. Lỗi lặp nghĩa là chọn sai bảng mã nguồn: quay lại bản gốc, chuyển lại với bảng mã đúng.
Áp vào trường hợp của bạn: bộ giáo án cũ của cô Hạnh
Cô Hạnh dạy văn hơn hai mươi năm, có cả thư mục giáo án soạn từ thời máy tính còn dùng bảng mã cũ. Năm nay trường yêu cầu nộp giáo án qua hệ thống trực tuyến, mở trên điện thoại thì toàn chữ lạ. Cô định gõ lại từ đầu, mất cả mùa hè.
Cách làm gọn hơn: chọn trước những bài sẽ dạy trong học kỳ đầu, khoảng ba chục tệp, chép sang thư mục riêng. Mở từng tệp, kiểm tên phông để biết là TCVN3 hay VNI, ghi bảng mã vào tên thư mục con. Chuyển mã cả nhóm cùng bảng mã một lượt, đổi sang một phông Unicode duy nhất cho tất cả để giáo án đồng bộ. Soát kỹ phần thơ, trích dẫn, tên tác phẩm, vì đó là chỗ chữ hoa và dấu dày đặc nhất.
Mỗi tuần cô chuyển thêm vài tệp cho bài sắp dạy, không dồn một lúc. Bản gốc giữ nguyên trong thư mục cũ. Sau một học kỳ, phần lớn giáo án hay dùng đã sang Unicode mà cô không phải gõ lại chữ nào.
Lỗi hay gặp và khi nào nên nhờ người
Chuyển xong vẫn ra chữ lạ. Thường do quên đổi phông sang phông Unicode, hoặc chọn sai bảng mã nguồn. Đổi phông trước, vẫn lỗi thì chuyển lại từ bản gốc với bảng mã còn lại.
Chuyển xong mất định dạng đậm, nghiêng, bảng. Bật tuỳ chọn giữ định dạng trong công cụ, hoặc chuyển từng phần nhỏ.
Tệp PDF hay ảnh chụp văn bản cũ. Công cụ chuyển mã không làm việc với PDF dạng ảnh hay ảnh chụp. Cần nhận dạng chữ trước, đó là một việc khác.
Khối lượng hàng nghìn tệp. Với kho hồ sơ lớn, nên nhờ người có kinh nghiệm số hoá văn bản làm theo lô, có quy trình soát, thay vì mỗi người tự chuyển một kiểu.
Dán vào thì chữ đúng nhưng xuống dòng lung tung. Một số công cụ chuyển qua bộ nhớ tạm dưới dạng chữ trơn, mất định dạng đoạn. Dùng tuỳ chọn giữ định dạng, hoặc dán vào rồi dùng chức năng tìm và thay thế để gộp các dấu xuống dòng thừa.
Công cụ báo không có gì để chuyển. Thường do chưa sao chép nội dung trước khi bấm chuyển, hoặc đã sao chép xong lại lỡ sao chép thứ khác. Sao chép lại rồi chuyển ngay.
Câu hỏi thường gặp
Cài phông cũ vào máy có thay được việc chuyển mã không?
Chỉ thay được khi văn bản chỉ dùng trên máy của bạn. Gửi cho người khác, đăng lên mạng hay mở trên điện thoại vẫn sẽ lỗi vì máy kia không có phông cũ. Chuyển mã sang Unicode mới là cách sửa gốc, làm một lần dùng mãi.
Bộ gõ có sẵn của Windows hay macOS có chuyển mã được không?
Thường là không. Chức năng chuyển mã nằm trong các bộ gõ tiếng Việt cài thêm hoặc công cụ chuyển mã riêng. Nếu chỉ thỉnh thoảng cần, có thể nhờ máy khác đã có công cụ chuyển giúp, rồi chép tệp về.
Có nên dùng trang chuyển mã trực tuyến không?
Với văn bản thông thường thì tiện. Với hợp đồng, hồ sơ nhân sự, dữ liệu khách hàng thì không nên dán lên trang lạ, vì bạn không biết nội dung được lưu ở đâu. Dùng công cụ chạy trên máy cho văn bản nhạy cảm.
Làm sao biết chọn đúng bảng mã nguồn?
Xem tên phông của đoạn chữ: tiền tố dấu chấm và Vn thường là TCVN3, tiền tố VNI là VNI. Nếu không chắc, chuyển thử một đoạn ngắn với từng bảng mã, đoạn nào ra chữ đúng thì đó là bảng mã nguồn.
Chuyển mã có làm thay đổi số liệu trong văn bản không?
Chữ số và phần lớn ký hiệu thông thường không đổi khi chuyển mã. Tuy vậy vẫn nên soát số tiền, ngày tháng trong bảng, vì một vài ký hiệu đặc biệt có thể bị đổi. So với bản gốc trước khi dùng bản mới cho việc quan trọng.
Văn bản đã chuyển mã có thay thế được bản gốc đã ký không?
Không. Bản chuyển mã chỉ để đọc, chỉnh sửa và lưu trữ thuận tiện. Bản có chữ ký, dấu là bản gốc có giá trị, cần giữ nguyên cả tệp gốc lẫn bản giấy theo quy định lưu trữ của đơn vị.