Để tạo USB cài Windows, bạn cần một USB từ 8GB trở lên không chứa gì quan trọng, một máy tính Windows đang chạy có mạng, rồi dùng công cụ tạo phương tiện cài đặt do chính nhà phát hành hệ điều hành cung cấp trên trang tải về chính thức. Công cụ tự tải bộ cài và ghi ra USB, mất chừng nửa tiếng đến một tiếng tuỳ mạng.
Bài này chỉ dùng nguồn chính thức. Những bộ cài "đã chỉnh sẵn, tự kích hoạt" chia sẻ trên mạng thường có cài thêm thứ lạ vào máy và là cách vượt bản quyền; bài không hướng dẫn loại đó. Bên dưới là phần chuẩn bị, các bước, cách thử USB trước khi đụng vào máy cần cài, và các lỗi hay gặp.
Chuẩn bị: USB nào dùng được, máy nào để tạo
Phần chuẩn bị quyết định chín phần mười chuyện USB có chạy hay không. Đọc kỹ từng dòng:
- USB dung lượng 8GB trở lên. Bộ cài hiện nay nặng khoảng năm đến sáu gigabyte, USB 8GB vừa đủ, 16GB thoải mái. USB cổng chuẩn 3.0 trở lên giúp chép và cài nhanh hơn, nhưng USB đời cũ vẫn dùng được.
- USB sẽ bị xoá sạch. Chép hết dữ liệu trong USB ra chỗ khác trước.
- Một máy Windows đang chạy bình thường, có thể là máy cần cài lại (nếu nó còn lên được) hoặc máy của người nhà. Máy này cần mạng ổn định và còn trống chừng mười gigabyte trên ổ hệ thống.
- Biết máy cần cài là loại 64-bit. Gần như mọi máy mua trong mười năm gần đây đều là 64-bit; bản cài mới nhất cũng chỉ còn loại này.
- Biết máy cần cài đang dùng phiên bản nào (bản dành cho gia đình hay bản chuyên nghiệp), để chọn đúng lúc cài và máy tự kích hoạt lại bằng bản quyền số gắn với máy.
Nếu chỉ có máy Mac trong nhà, việc tạo USB cài Windows phức tạp hơn vì công cụ chính thức chỉ chạy trên Windows. Cách đơn giản nhất là mượn tạm một máy Windows của người quen, mười lăm phút thao tác là xong.
Các bước tạo USB cài Windows bằng công cụ chính thức
Tên nút và tên trang có thể khác tuỳ phiên bản công cụ; ý chính của từng bước thì không đổi.
- Mở trình duyệt, tìm trang tải Windows chính thức của nhà phát hành. Kiểm kỹ địa chỉ trang là tên miền của chính nhà phát hành, không phải trang trung gian, diễn đàn hay trang chia sẻ tệp.
- Tìm phần tạo phương tiện cài đặt và tải công cụ về. Tệp này nhỏ, chỉ vài chục megabyte.
- Cắm USB vào máy, đóng các cửa sổ chép tệp đang mở tới USB đó.
- Chạy công cụ vừa tải. Máy hỏi quyền cho phép thay đổi thì chọn đồng ý. Đọc và chấp nhận điều khoản.
- Chọn ngôn ngữ và phiên bản. Mặc định công cụ đề xuất theo máy đang chạy. Nếu tạo cho máy khác, bỏ dấu chọn "dùng tuỳ chọn đề xuất" rồi chọn tay; giữ kiến trúc 64-bit.
- Chọn tạo trên ổ USB (không chọn tệp ảnh đĩa), rồi chọn đúng USB trong danh sách. Nhìn dung lượng để chắc chắn không chọn nhầm ổ rời chứa bản sao lưu.
- Chờ tải và ghi. Không rút USB, không cho máy ngủ. Thanh tiến trình có lúc đứng yên vài phút, đó là bình thường.
- Khi báo USB đã sẵn sàng, bấm hoàn tất, rút USB an toàn và dán một mảnh giấy nhỏ ghi "Bộ cài Win" lên thân USB để khỏi lẫn.
Toàn bộ quá trình thường mất từ hai mươi phút đến một tiếng. Nếu sau hai tiếng thanh tiến trình vẫn chưa xong, gần như chắc là mạng chập chờn; huỷ, khởi động lại máy rồi làm lại từ bước chạy công cụ.
Biết máy đang dùng phiên bản nào để chọn đúng khi tạo
Chọn sai phiên bản là lý do số một khiến máy cài xong báo chưa kích hoạt. Trước khi tạo USB, mở phần thông tin hệ thống của máy cần cài (thường nằm trong Cài đặt, mục Hệ thống, phần Giới thiệu; tên mục có thể khác tuỳ máy và phiên bản) và đối chiếu:
| Bạn thấy trên máy | Ý nghĩa | Khi tạo và khi cài thì chọn |
|---|---|---|
| Tên phiên bản có chữ dành cho gia đình | Bản phổ biến trên máy mua lẻ | Phiên bản gia đình |
| Tên phiên bản có chữ chuyên nghiệp | Có thêm tính năng quản lý, mã hoá ổ | Phiên bản chuyên nghiệp |
| Có chữ dành cho một ngôn ngữ | Bản bán kèm máy, chỉ một ngôn ngữ giao diện | Đúng bản một ngôn ngữ, nếu không sẽ không tự kích hoạt |
| Kiểu hệ thống 64-bit | Gần như mọi máy hiện nay | Kiến trúc 64-bit |
| Trạng thái kích hoạt: có bản quyền số | Bản quyền gắn với phần cứng máy | Không cần nhập mã, cài xong nối mạng là tự nhận |
Chụp màn hình này bằng điện thoại trước khi tạo USB. Nếu máy không còn khởi động được để xem, nhìn tem dán dưới đáy máy hoặc hoá đơn mua máy; máy bán kèm hệ điều hành thường ghi phiên bản ở đó. Không thấy gì thì chọn bản gia đình, vì đây là bản đi kèm phần lớn máy bán lẻ.
Kiểm tra USB đã tạo đúng chưa
Có hai mức kiểm. Mức đơn giản: cắm USB lại vào máy vừa tạo, mở trình quản lý tệp. USB đúng sẽ có tên mới do công cụ đặt, bên trong có vài thư mục và một tệp cài đặt chính. Tổng dung lượng đã dùng khoảng năm đến sáu gigabyte. Nếu USB trống trơn hoặc chỉ vài trăm megabyte, việc ghi đã thất bại.
Mức chắc chắn hơn là thử khởi động từ USB trên chính máy cần cài, nhưng dừng lại trước bước chọn ổ. Khởi động lại máy, bấm phím mở bảng chọn thiết bị khởi động ngay khi vừa bật (thường là một trong các phím F ở hàng trên cùng hoặc phím Esc, tuỳ hãng máy; màn hình khởi động thường hiện gợi ý trong một hai giây). Chọn dòng có tên USB.
Nếu sau vài chục giây hiện màn hình chọn ngôn ngữ của trình cài đặt, USB đã tốt. Lúc này bạn có thể tắt máy bằng cách giữ nút nguồn, vì chưa có gì bị thay đổi trên ổ cứng. Chừng nào chưa bấm vào bước chọn và xoá phân vùng thì máy vẫn nguyên như cũ.
Thử trước như vậy giúp bạn biết USB chạy được từ hôm trước, không phải đến lúc đã sao lưu, đã sẵn sàng tinh thần mới phát hiện USB không lên.
Lỗi hay gặp khi tạo USB và cách gỡ
Đây là những lỗi người dùng hay báo nhất, kèm cách xử lý từng cái:
| Biểu hiện | Nguyên nhân thường gặp | Cách gỡ |
|---|---|---|
| Công cụ báo không tìm thấy USB | USB lỗi, hoặc cắm qua bộ chia cổng | Cắm thẳng vào cổng trên thân máy, thử USB khác |
| Báo lỗi giữa chừng với một dãy mã số | Mạng đứt, ổ hệ thống đầy, phần mềm diệt virus chặn | Dọn chỗ trống, tạm tắt chặn khi tạo, chạy lại |
| Tạo xong nhưng máy không thấy USB trong bảng khởi động | Chế độ khởi động của máy không khớp, hoặc khởi động an toàn chặn | Xem mục bảng thiết lập máy, bật chế độ khởi động mới, thử cổng USB khác |
| Khởi động từ USB ra màn hình đen rồi đứng | USB đời cũ hoặc ghi hỏng | Tạo lại trên USB khác |
| Cài được nhưng thiếu phiên bản mong muốn | Chọn nhầm phiên bản khi tạo | Tạo lại, chọn tay phiên bản |
Phần lớn lỗi nằm ở USB rẻ tiền hoặc cũ. USB tặng kèm ở hội chợ, USB đã dùng nhiều năm hay bị hỏng một phần mà không báo. Một USB mới loại thường, dung lượng 16GB, là khoản đầu tư nhỏ đáng làm nếu bạn sẽ cài lại máy hơn một lần.
Nên và không nên khi giữ USB cài đặt
Nên giữ USB riêng, không chép thêm dữ liệu khác vào. Chép thêm không làm hỏng ngay, nhưng dễ vô tình xoá nhầm tệp cài hoặc bị lẫn với USB thường.
Nên tạo lại sau khoảng một năm. Bộ cài cũ vẫn dùng được, nhưng cài xong phải tải bản cập nhật rất nặng. USB tạo mới thì cập nhật sau cài ít hơn.
Không nên tải bộ cài từ đường dẫn ai đó gửi qua tin nhắn. Kể cả người quen gửi, bạn không biết tệp đó có bị sửa không. Luôn tự vào trang chính thức.
Không nên dùng USB cài để chạy thử trên máy công ty mà không hỏi. Máy văn phòng có thể đang được quản lý tập trung, tự khởi động từ USB có khi vi phạm quy định của đơn vị.
Nên ghi kèm một tờ giấy nhỏ. Ghi ngày tạo, phiên bản, máy dự định cài, để người khác trong nhà cầm lên là hiểu.
Không nên cắm USB cài đặt vào máy rồi để quên khi khởi động lại. Một số máy ưu tiên khởi động từ USB, nên sáng hôm sau bật lên lại thấy màn hình trình cài đặt và người trong nhà tưởng máy hỏng. Dùng xong thì rút ra, cất vào hộp riêng.
Áp vào trường hợp nhà bạn và khi nào cần người hỗ trợ
Nhà chị Lan có hai laptop: máy của chị dùng bản gia đình, máy của con trai học kỹ thuật dùng bản chuyên nghiệp. Một USB tạo bằng công cụ chính thức thường chứa sẵn nhiều phiên bản, lúc cài sẽ cho chọn; nên một USB dùng được cho cả hai máy, chỉ cần chọn đúng phiên bản đang có bản quyền của từng máy.
Máy văn phòng 6 người của anh Tâm thì nên có sẵn một USB cài đặt cất trong tủ thiết bị, ghi rõ ngày tạo. Khi một máy hỏng giữa tuần, người phụ trách không phải mất thêm một tiếng tải bộ cài.
Nên nhờ kỹ thuật khi: máy là máy văn phòng có quản lý tập trung, máy dùng phiên bản dành cho doanh nghiệp có khoá kích hoạt riêng, hoặc bạn đã thử hai USB khác nhau mà máy vẫn không nhận. Trường hợp cuối có thể là cổng USB hoặc bảng thiết lập của máy có vấn đề, cần người xem trực tiếp.
Một trường hợp nữa: máy tính bảng lai bàn phím hoặc máy siêu mỏng chỉ có cổng USB-C. Bạn cần USB có đầu USB-C hoặc một đầu chuyển; đầu chuyển rẻ tiền đôi khi không cho khởi động. Nếu thử hai đầu chuyển vẫn không được, mang máy đến nơi bán hoặc nơi bảo hành để họ cài, đừng tháo máy.
Câu hỏi thường gặp
USB 4GB có tạo được bộ cài Windows không?
Không đủ cho bản hiện nay, vì bộ cài nặng hơn bốn gigabyte. Bạn cần USB tối thiểu 8GB. USB 16GB là lựa chọn dễ chịu và ít lỗi hơn.
Tạo USB cài Windows có mất phí không?
Công cụ tạo và bộ cài tải từ trang chính thức không mất phí. Việc kích hoạt bản quyền là chuyện riêng: máy đã có bản quyền số từ trước thì thường tự kích hoạt lại sau khi cài.
Có thể dùng USB vừa tạo để cài cho máy khác không?
Được, miễn là máy đó cùng kiến trúc 64-bit và bạn có bản quyền hợp lệ cho máy đó. USB không gắn với máy tạo ra nó, nên một USB có thể dùng cho cả nhà, chỉ cần chọn đúng phiên bản khi cài.
Tạo xong USB có cần làm gì để nó khởi động được không?
Không cần thêm bước nào, công cụ chính thức đã làm sẵn. Việc còn lại nằm ở máy cần cài: chọn khởi động từ USB trong bảng chọn thiết bị khởi động.
Dùng tệp ảnh đĩa thay vì ghi thẳng ra USB thì sao?
Tệp ảnh đĩa hữu ích khi cần cài trên máy ảo hoặc lưu trữ dự phòng. Với người dùng phổ thông, chọn ghi thẳng ra USB là ít bước và ít sai nhất.
USB cài đặt có bị nhiễm virus từ máy tạo không?
Rất hiếm nếu tạo bằng công cụ chính thức, vì công cụ tự tải và ghi bộ cài sạch. Tuy vậy nên tạo trên máy đang chạy bình thường, không có dấu hiệu lạ như quảng cáo tự bật.