Máy tính mới chỉ cần khoảng sáu nhóm phần mềm: bộ gõ tiếng Việt, trình duyệt, bộ văn phòng, trình đọc PDF, công cụ nén giải nén và phần mềm riêng cho công việc của bạn. Phần lớn máy chạy Windows hoặc macOS hiện nay đã có sẵn một nửa số đó. Việc của bạn là cài nốt phần còn thiếu theo đúng thứ tự, từ nguồn chính thức, rồi dừng lại.
Chỗ người dùng hay hỏng không nằm ở việc thiếu phần mềm mà ở việc cài thừa: ứng dụng dọn rác, ứng dụng tăng tốc, hai trình diệt virus chạy cùng lúc, thanh công cụ dính kèm trình duyệt. Dưới đây là thứ tự một kỹ thuật viên thường làm khi giao máy mới cho khách, kèm bảng nhóm phần mềm, danh sách thứ không nên cài và cách kiểm tra máy đã sẵn sàng hay chưa.
Chuẩn bị trước khi cài phần mềm đầu tiên
Dành ra khoảng một buổi, ngồi gần ổ điện và chỗ có wifi ổn định. Trước khi bấm tải bất cứ thứ gì, hãy chắc bạn có đủ những thứ sau, vì thiếu một món là phải dừng giữa chừng:
- Mật khẩu wifi nhà và mật khẩu của tài khoản đăng nhập máy (tài khoản bạn tạo lúc bật máy lần đầu).
- Tài khoản và mật khẩu của các dịch vụ bạn sẽ đăng nhập lại: email, kho lưu trữ đám mây, bộ văn phòng trả phí nếu đã mua.
- Mã bản quyền hoặc hoá đơn của phần mềm trả phí đã mua trước đây, chụp lại hoặc ghi vào sổ.
- Danh sách phần mềm công việc mà cơ quan, trường học yêu cầu (phần mềm kê khai, phần mềm học trực tuyến, chữ ký số), hỏi trước người phụ trách xem tải ở đâu.
- Sạc pin đầy hoặc cắm sạc suốt buổi; cập nhật hệ điều hành lần đầu có thể khởi động lại nhiều lần.
- Một tờ giấy ghi lại mọi thứ đã cài theo thứ tự, để sau này máy lỗi còn biết lần ngược.
Nếu máy dùng cho người khác (con nhỏ, bố mẹ, nhân viên), hỏi họ cần làm gì trên máy trước khi cài. Một máy cho học sinh lớp tám và một máy cho người làm kế toán khác nhau khá nhiều ở nhóm phần mềm công việc.
Thứ tự cài trong buổi đầu tiên
Thứ tự này nhằm một mục đích: mỗi bước sau không làm hỏng bước trước. Tên các mục trong phần Cài đặt có thể khác tuỳ máy và phiên bản hệ điều hành, nên hãy tìm theo ý nghĩa chứ đừng tìm đúng chữ.
- Kết nối wifi, đăng nhập tài khoản máy, rồi vào phần Cập nhật trong Cài đặt và cho máy cập nhật đến khi không còn bản nào chờ. Bước này thường mất lâu nhất, đừng bỏ qua.
- Bật trình bảo vệ có sẵn của hệ điều hành và để nó chạy một lượt kiểm tra. Không cài thêm trình diệt virus thứ hai ở bước này.
- Cài hoặc bật bộ gõ tiếng Việt, gõ thử một câu có đủ dấu để chắc gõ được trước khi đăng nhập các dịch vụ.
- Cài trình duyệt bạn quen dùng (nếu khác trình duyệt có sẵn), đăng nhập để đồng bộ dấu trang và mật khẩu đã lưu.
- Cài bộ văn phòng và trình đọc PDF, mở thử một tệp văn bản và một tệp PDF cũ để chắc mọi thứ hiển thị đúng.
- Cài phần mềm công việc riêng, từng cái một, khởi động lại máy nếu bộ cài yêu cầu.
- Cài ứng dụng lưu trữ đám mây và chọn thư mục cần đồng bộ, sau cùng mới chép dữ liệu cũ vào máy.
- Tạo điểm khôi phục hệ thống hoặc bản sao lưu đầu tiên, để nếu sau này cài nhầm thì quay lại được trạng thái sạch này.
Để dữ liệu cũ vào máy sau cùng là có lý do: nếu chép trước rồi cài phần mềm đồng bộ, rất dễ tạo ra hai bản tệp trùng nhau hoặc đồng bộ ngược làm mất bản mới.
Bảng nhóm phần mềm cơ bản và máy đã có sẵn chưa
Bảng dưới đây giúp bạn biết nhóm nào cần cài thêm, nhóm nào chỉ cần bật lên. Tên gọi trong máy có thể khác, nhưng chức năng thì giống nhau trên phần lớn máy đời mới.
| Nhóm phần mềm | Dùng để làm gì | Máy thường có sẵn chưa | Ghi chú khi cài |
|---|---|---|---|
| Bộ gõ tiếng Việt | Gõ chữ có dấu | Windows và macOS đều có bộ gõ tiếng Việt có sẵn, cần bật | Chỉ giữ một bộ gõ chạy, tránh chồng nhau |
| Trình duyệt | Lướt web, dùng dịch vụ trực tuyến | Có sẵn một trình duyệt | Cài thêm cái khác chỉ khi bạn đã quen |
| Bộ văn phòng | Soạn văn bản, bảng tính, trình chiếu | Thường chưa có bản đầy đủ | Chọn bản trả phí, bản trực tuyến hoặc bản miễn phí |
| Trình đọc PDF | Mở, in, điền biểu mẫu PDF | Trình duyệt mở được PDF | Cần ký, điền mẫu phức tạp thì cài riêng |
| Nén và giải nén | Mở tệp nén người khác gửi | Có sẵn với tệp nén thông dụng | Định dạng lạ mới cần cài thêm |
| Phát nhạc, video | Xem video, nghe ghi âm | Có sẵn | Cài thêm khi gặp tệp không mở được |
| Phần mềm công việc | Kê khai, kế toán, học trực tuyến, chữ ký số | Không có | Tải theo hướng dẫn của nơi yêu cầu |
Nhìn bảng sẽ thấy: với nhiều người, sau buổi đầu chỉ cần cài thêm hai hoặc ba phần mềm. Máy càng ít phần mềm thì càng ít thứ chạy ngầm, ít thông báo, ít chỗ cần cập nhật.
Những thứ không cần cài, dù được mời rất nhiệt tình
Ứng dụng dọn rác, tăng tốc máy. Hệ điều hành đời mới đã tự dọn tệp tạm và quản lý bộ nhớ. Phần lớn ứng dụng loại này chạy ngầm suốt ngày, hiện thông báo doạ máy đầy rác để mời mua bản trả phí.
Trình diệt virus thứ hai. Hai trình bảo vệ cùng quét một tệp có thể làm máy chậm hẳn hoặc chặn nhau. Nếu muốn dùng trình bảo vệ trả phí, cài nó và để nó tự tắt trình có sẵn, đừng giữ cả hai.
Thanh công cụ và tiện ích trình duyệt đi kèm bộ cài. Chúng hay đổi trang chủ, đổi công cụ tìm kiếm và chèn quảng cáo. Khi cài phần mềm khác, đọc kỹ từng màn hình và bỏ chọn những ô mời cài thêm.
Trình điều khiển tải từ trang lạ. Máy mới đã nhận đủ trình điều khiển qua bản cập nhật của hệ điều hành hoặc ứng dụng hỗ trợ của chính hãng máy. Trang tổng hợp trình điều khiển là nơi dễ dính phần mềm độc hại nhất.
Ba bốn trình duyệt cùng lúc. Mỗi trình duyệt giữ một bộ mật khẩu, một lịch sử, một bộ tiện ích riêng. Dùng một hoặc hai cái là đủ, thêm nữa chỉ làm rối người dùng lớn tuổi.
Phần mềm bẻ khoá, bản "kích hoạt sẵn". Đây là nguồn phổ biến nhất của phần mềm đào tiền ảo, mã độc đánh cắp mật khẩu. Nếu chưa đủ tiền mua bản quyền, chọn phần mềm miễn phí có chức năng tương đương.
Áp vào trường hợp của bạn: ba kiểu máy hay gặp
Máy cho con học lớp tám. Bé Na dùng máy để học trực tuyến và làm bài trình chiếu. Thứ cần có: bộ gõ tiếng Việt, trình duyệt, bộ văn phòng (bản trực tuyến miễn phí của trường cấp hoặc bản miễn phí mã nguồn mở), phần mềm học trực tuyến theo hướng dẫn của giáo viên. Nên tạo cho con một tài khoản chuẩn riêng, giữ tài khoản quản trị cho phụ huynh, để con không tự cài trò chơi lạ.
Máy kế toán của chị Hoa ở văn phòng nhỏ. Ngoài nhóm cơ bản, chị cần phần mềm kê khai thuế, phần mềm kế toán và trình điều khiển chữ ký số. Ba thứ này thường đòi phiên bản trình duyệt hoặc thành phần chạy nền nhất định, nên cài theo đúng hướng dẫn của nơi cung cấp và ghi lại phiên bản đã cài. Không cài thử phần mềm khác lên máy này khi đang mùa quyết toán.
Máy của bố mẹ đã nghỉ hưu. Càng ít càng tốt: trình duyệt, ứng dụng gọi video, bộ gõ tiếng Việt và ứng dụng xem ảnh. Phóng to chữ, ghim ba biểu tượng hay dùng ra thanh tác vụ và gỡ hết biểu tượng còn lại khỏi màn hình nền. Viết ra giấy một trang ngắn: bấm vào đâu để gọi video cho con, bấm vào đâu để xem ảnh cháu.
Kiểm tra máy đã sẵn sàng giao cho người dùng
Trước khi coi là xong, đi một vòng kiểm tra theo danh sách này. Mỗi mục chỉ mất một hai phút nhưng bắt được hầu hết lỗi người dùng sẽ gặp trong tuần đầu.
- Mở phần Cập nhật: không còn bản cập nhật nào đang chờ cài hoặc chờ khởi động lại.
- Gõ câu thử "Người được khoẻ, nghiêng ngả, quyển vở ướt" vào ô tìm kiếm của trình duyệt và vào một tệp văn bản: dấu hiện đủ, không lặp chữ.
- Mở một tệp văn bản, một bảng tính và một tệp PDF có sẵn: mở được, phông chữ tiếng Việt không vỡ.
- Khởi động lại máy, đếm thời gian tới khi dùng được và xem có cửa sổ lạ nào tự bật lên không.
- Mở trình duyệt: trang chủ và công cụ tìm kiếm đúng như bạn chọn, không có thanh công cụ lạ.
- Mở phần quản lý ứng dụng khởi động cùng máy: chỉ có những thứ cần thiết như bộ gõ, đồng bộ đám mây, trình bảo vệ.
- Tờ giấy ghi danh sách phần mềm đã cài được cất cùng hoá đơn máy.
Nếu có mục nào chưa đạt, sửa ngay trong buổi đó. Để sang tuần sau, người dùng sẽ quen với lỗi và cài thêm thứ khác chồng lên, lúc đó khó lần nguyên nhân hơn nhiều.
Lỗi hay gặp và khi nào nên gọi kỹ thuật hoặc bảo hành
Cập nhật lần đầu chạy mãi không xong. Để máy cắm sạc, kết nối wifi ổn định và chờ thêm một tiếng. Nếu thanh tiến trình đứng yên quá lâu, khởi động lại một lần rồi chạy lại. Lặp lại lỗi cùng một mã thì ghi mã lỗi đó và hỏi hỗ trợ của hãng máy.
Cài xong phần mềm công việc thì bộ gõ hoặc trình duyệt trục trặc. Đây là lý do nên cài từng thứ một và ghi lại thứ tự. Gỡ phần mềm vừa cài, kiểm tra lại, rồi hỏi nơi cung cấp phần mềm đó về phiên bản phù hợp với máy.
Máy mới mà quạt kêu to, nóng, chậm ngay từ đầu. Trong ngày đầu, máy còn lập chỉ mục tệp và cập nhật nên hơi nóng là bình thường. Sang ngày thứ ba mà vẫn vậy thì đừng tự mở máy, mang ra trung tâm bảo hành vì máy đang trong thời hạn bảo hành.
Không biết phần mềm công việc tải ở đâu. Hỏi thẳng người phụ trách công nghệ của cơ quan hoặc nơi cung cấp dịch vụ. Đừng tìm bản cài trên trang tổng hợp tải, vì phần mềm kê khai, chữ ký số giả là mồi lừa đảo rất phổ biến.
Câu hỏi thường gặp
Máy tính mới có cần cài phần mềm diệt virus không?
Với người dùng gia đình, trình bảo vệ có sẵn của Windows hoặc lớp bảo vệ của macOS đã đủ cho nhu cầu thường ngày nếu bạn giữ máy luôn cập nhật. Chỉ cài thêm trình bảo vệ trả phí khi cơ quan yêu cầu hoặc bạn cần tính năng riêng, và không chạy hai trình cùng lúc.
Nên cài phần mềm trước hay chép dữ liệu cũ vào trước?
Nên cài phần mềm trước, chép dữ liệu sau cùng. Cài trước giúp bạn mở thử tệp cũ ngay khi chép vào và tránh việc ứng dụng đồng bộ đám mây tạo ra các bản tệp trùng nhau hoặc ghi đè lên bản mới hơn.
Máy mới có nhiều ứng dụng cài sẵn của hãng thì có nên gỡ hết không?
Không nên gỡ hết trong buổi đầu. Một số ứng dụng của hãng lo phím chức năng, cập nhật trình điều khiển và bảo hành. Dùng máy vài ngày, thấy ứng dụng nào chỉ hiện quảng cáo hay mời mua thì gỡ, ứng dụng nào không rõ chức năng thì giữ lại và tìm hiểu trước.
Có nên dùng phần mềm cài tự động hàng loạt nhiều ứng dụng một lúc không?
Với người không rành, nên cài từng phần mềm một từ nguồn chính thức. Cài hàng loạt nhanh hơn nhưng khó biết phần mềm nào gây lỗi, và bộ cài gom sẵn trên mạng có thể chứa bản đã bị sửa. Kỹ thuật viên quản lý nhiều máy mới cần cách cài hàng loạt.
Mất bao lâu để cài xong một máy tính mới?
Thường mất một buổi từ ba đến bốn tiếng, phần lớn là thời gian chờ hệ điều hành cập nhật lần đầu. Phần cài phần mềm cơ bản chỉ khoảng nửa tiếng nếu bạn chuẩn bị sẵn mật khẩu, mã bản quyền và danh sách cần cài.
Máy cho con nhỏ thì cần làm thêm gì ngoài cài phần mềm?
Tạo cho con một tài khoản chuẩn riêng, bật chế độ gia đình có sẵn để giới hạn thời gian và lọc nội dung, giữ mật khẩu tài khoản quản trị cho phụ huynh. Nói rõ với con những gì được bật và lý do, không cài phần mềm theo dõi lén.