Trước khi cài lại máy tính, bạn cần chép ra ngoài mọi thứ nằm trên ổ chứa hệ điều hành (thường là ổ C), cộng với những thứ không nằm trong thư mục tài liệu như mật khẩu đã lưu trong trình duyệt, thư điện tử tải về máy, phông chữ tự cài và khoá bản quyền phần mềm. Rồi mở thử vài tệp trong bản sao trên một máy khác. Bản sao chưa mở thử thì chưa tính là có.
Người đi cài máy tận nhà hay gặp cùng một cảnh: khách nói "dữ liệu của em để ổ D hết rồi", cài xong mới nhớ ra ảnh con chụp năm ngoái nằm trên màn hình nền, tức là trên ổ C. Danh sách bên dưới đi theo từng chỗ dữ liệu hay trốn, có cột để đánh dấu, và chỉ cách kiểm lại bản sao trước khi bấm xoá.
Chuẩn bị gì trước khi bắt đầu chép
Sao lưu một chiếc máy dùng vài năm thường mất từ một đến ba tiếng, phần lớn thời gian là chờ chép ảnh và video. Chuẩn bị đủ những thứ sau để khỏi bỏ dở giữa chừng:
- Một ổ cứng rời trống, dung lượng ít nhất gấp rưỡi phần dữ liệu đang dùng trên ổ C và ổ D cộng lại. Thẻ nhớ hay USB nhỏ chỉ dùng cho phần lặt vặt như khoá bản quyền, không dùng cho cả kho ảnh.
- Sạc máy cắm sẵn. Laptop tắt giữa lúc chép dễ làm hỏng tệp đang ghi dở.
- Một tờ giấy và bút để ghi tên tài khoản quan trọng, tên mạng wifi, những phần mềm cần cài lại.
- Mật khẩu của tài khoản đăng nhập máy và tài khoản đám mây gắn với máy. Cài xong mà quên mật khẩu tài khoản này thì nhiều thứ không kéo về được.
- Một máy khác hoặc điện thoại để thử mở bản sao ở bước cuối.
Nếu máy đang chạy chập chờn, hay treo hoặc ổ cứng kêu lạch cạch, chép những thứ quý nhất trước: ảnh gia đình, giấy tờ quét, tệp công việc. Đừng bắt đầu bằng thư mục phim tải về, vì ổ yếu có thể ngừng hẳn trước khi chép đến phần quan trọng.
Danh sách kiểm: dữ liệu hay trốn ở đâu
Bảng dưới đây xếp theo mức độ hay bị quên, từ cao xuống thấp. Tên thư mục và vị trí có thể khác tuỳ máy và phiên bản hệ điều hành; cách chắc nhất là mở trình quản lý tệp và đi lần lượt từng chỗ.
| Chỗ cần xem | Thường chứa gì | Cách sao lưu |
|---|---|---|
| Màn hình nền (Desktop) | Tệp mở tạm rồi để luôn, ảnh kéo từ điện thoại vào | Chép nguyên thư mục ra ổ rời |
| Thư mục Tải về (Downloads) | Hoá đơn, bộ cài phần mềm, tệp đính kèm thư | Lọc lấy tài liệu, bỏ bộ cài cũ |
| Tài liệu, Ảnh, Video, Nhạc | Phần lớn dữ liệu cá nhân | Chép nguyên thư mục |
| Trình duyệt | Dấu trang, mật khẩu đã lưu, tiện ích mở rộng | Đăng nhập đồng bộ hoặc xuất ra tệp |
| Chương trình thư điện tử cài trên máy | Thư tải về máy, sổ địa chỉ | Xuất hộp thư ra tệp, hoặc kiểm thư còn trên máy chủ |
| Phông chữ tự cài | Phông dùng cho mẫu in, thiệp, bảng hiệu cửa hàng | Chép các tệp phông ra một thư mục riêng |
| Phần mềm kế toán, bán hàng | Tệp dữ liệu riêng, thường không nằm trong Tài liệu | Dùng chức năng sao lưu của chính phần mềm |
| Ổ D, ổ E | Kho dữ liệu chính của nhiều nhà | Không bắt buộc chép nếu không xoá ổ này, nhưng nên có bản sao |
Nhà chị Hằng bán tạp hoá có một phần mềm bán hàng dùng năm năm; tệp dữ liệu của nó nằm trong thư mục cài phần mềm trên ổ C, không ở Tài liệu. Đây là kiểu dữ liệu mất nhiều nhất khi cài lại, vì chủ máy không biết nó nằm đâu. Gặp phần mềm nghề nghiệp, hãy tìm trong phần mềm đó một nút kiểu "sao lưu" hoặc "xuất dữ liệu" và dùng nó, rồi ghi lại cách khôi phục.
Các bước chép dữ liệu ra ổ rời
Làm theo thứ tự dưới đây. Mỗi bước xong thì đánh dấu vào giấy.
- Tạo thư mục mẹ trên ổ rời đặt tên theo máy và ngày, ví dụ "Laptop-me-thang-11". Mọi thứ chép vào trong đó, không rải ra gốc ổ.
- Chép các thư mục người dùng: Màn hình nền, Tài liệu, Ảnh, Video, Nhạc, Tải về. Chép cả thư mục, không chọn từng tệp, để giữ cấu trúc.
- Xuất mật khẩu và dấu trang trình duyệt. Nếu trình duyệt có đăng nhập đồng bộ, kiểm xem đồng bộ đang bật và đã chạy gần đây. Nếu không, tìm trong phần cài đặt mục quản lý mật khẩu, chọn xuất ra tệp. Tệp này chứa mật khẩu ở dạng đọc được, nên cất vào thư mục riêng và xoá đi sau khi đã nhập lại vào máy mới.
- Ghi tên các phần mềm đang dùng. Mở danh sách ứng dụng đã cài, chụp ảnh màn hình bằng điện thoại hoặc chép tay những cái cần dùng lại.
- Gom khoá bản quyền. Phần mềm mua có mã kích hoạt thì tìm thư mua hàng hoặc tài khoản đã mua; ghi vào một tệp và lưu trên ổ rời.
- Chép phông chữ tự cài nếu bạn làm thiết kế, in ấn hoặc soạn văn bản có phông riêng.
- Rút ổ rời an toàn bằng nút tháo thiết bị trên thanh tác vụ, đợi báo xong rồi mới rút dây.
Một lần chép trọn vẹn tốt hơn ba lần chép vá víu. Nếu chép giữa chừng mà báo lỗi ở một tệp nào đó, ghi tên tệp lại, cho chép tiếp, rồi xử lý riêng tệp lỗi sau.
Mẫu tờ ghi chép giữ cạnh máy trong lúc cài lại
Ngoài dữ liệu, có những thiết lập nằm trong đầu người dùng mà máy không nhớ hộ sau khi cài lại. Chép mẫu dưới đây ra giấy, điền trước khi bắt đầu và kẹp cạnh máy:
- Tên máy và tài khoản đăng nhập: tên người dùng, mật khẩu hoặc mã PIN, tài khoản trực tuyến gắn với máy (địa chỉ thư điện tử).
- Mạng: tên wifi nhà, mật khẩu wifi, có dùng địa chỉ cố định nào không (thường chỉ máy văn phòng mới có).
- Máy in và máy quét: tên máy in, kết nối bằng dây hay qua wifi, có cần tải phần mềm điều khiển riêng không.
- Phần mềm cần cài lại: liệt kê theo thứ tự cần dùng, đánh dấu cái nào có mã kích hoạt.
- Ổ đĩa: máy có mấy ổ, ổ nào chứa dữ liệu (D, E), dung lượng từng ổ. Dòng này giúp bạn không chọn nhầm ổ lúc cài.
- Tiện ích đặc biệt: bộ gõ tiếng Việt kiểu gõ gì, phông chữ hay dùng, các thư mục đồng bộ đám mây.
- Ngày sao lưu và nơi cất ổ rời: để người khác trong nhà biết bản sao nằm đâu.
Tờ giấy này rút thời gian dựng lại máy sau cài xuống còn một nửa. Nhiều người cài xong mới ngồi nhớ máy in tên gì, kiểu gõ nào, rồi loay hoay cả buổi tối. Khi đã xong việc, giữ tờ giấy trong ngăn kéo cạnh máy, lần sau cài lại chỉ cần sửa vài dòng.
Kiểm tra bản sao trước khi xoá máy
Đây là bước người ta bỏ qua nhiều nhất và cũng là bước cứu nhiều nhà nhất. Cắm ổ rời vào một máy khác, hoặc nếu chỉ có một máy thì rút ra cắm lại, rồi làm ba phép thử nhỏ.
Thứ nhất, so dung lượng: bấm chuột phải vào thư mục Ảnh trên máy gốc, xem thuộc tính để biết tổng dung lượng và số tệp; làm tương tự với thư mục đã chép trên ổ rời. Hai con số phải gần như bằng nhau. Chênh nhiều tức là có phần chưa chép xong hoặc bị bỏ qua vì lỗi.
Thứ hai, mở ngẫu nhiên: mở năm tấm ảnh chụp ở những năm khác nhau, hai video, một tệp bảng tính và một tệp văn bản. Tệp mở được, không báo hỏng, là dấu hiệu tốt.
Thứ ba, mở tệp mật khẩu đã xuất bằng một chương trình đọc văn bản và nhìn xem có đủ những tài khoản quan trọng không: thư điện tử, ngân hàng trực tuyến, mạng xã hội. Đừng in tệp này ra giấy.
Qua đủ ba phép thử thì mới chuyển sang bước tạo bộ cài và xoá máy. Nếu chưa chắc, giữ nguyên máy thêm một ngày, dùng bình thường và để ý xem có thứ gì mình quên không.
Lỗi hay gặp và cách gỡ khi sao lưu
Chép báo lỗi tên tệp quá dài. Xảy ra khi thư mục lồng nhau nhiều tầng. Cách gỡ: đổi tên thư mục mẹ trên ổ rời cho ngắn, hoặc nén thư mục có vấn đề thành một tệp nén rồi chép tệp nén.
Ổ rời báo không đủ chỗ dù còn trống nhiều. Ổ định dạng kiểu cũ không nhận tệp lớn hơn khoảng bốn gigabyte, hay gặp với video. Có thể định dạng lại ổ rời sang kiểu khác hợp với Windows hoặc dùng chung cho cả Windows và Mac, nhưng nhớ định dạng là xoá sạch ổ rời.
Không thấy thư mục dữ liệu của phần mềm. Một số thư mục bị ẩn. Trong trình quản lý tệp có tuỳ chọn hiện tệp ẩn; tên mục có thể khác tuỳ máy và phiên bản. Bật lên, tìm xong thì tắt lại.
Ảnh trên điện thoại đồng bộ về máy nhưng chỉ là ảnh xem trước. Thư mục đám mây đôi khi chỉ giữ biểu tượng, tệp thật nằm trên mạng. Chép thứ đó ra ổ rời không lấy được ảnh gốc. Cách gỡ: chọn giữ bản trên máy trước khi chép, hoặc yên tâm là ảnh vẫn nằm trên đám mây.
Chép chậm như rùa. Cổng USB đời cũ hoặc hàng nghìn tệp nhỏ. Nén thư mục nhiều tệp nhỏ trước khi chép sẽ nhanh hơn rõ.
Áp vào máy nhà bạn và khi nào nên nhờ người
Máy chỉ dùng xem phim, học trực tuyến của con thường chỉ cần chép thư mục người dùng và mật khẩu trình duyệt, nửa tiếng là xong. Máy làm việc của người buôn bán, kế toán hay làm thiết kế thì phần khó là dữ liệu phần mềm nghề nghiệp và phông chữ; với loại máy này nên hỏi bên cung cấp phần mềm cách sao lưu đúng trước khi tự làm.
Văn phòng 4 người của anh Tâm dùng chung một máy đóng vai trò lưu tệp. Máy đó không nên tự cài lại trong giờ làm; chọn tối thứ bảy, báo mọi người lưu tệp lên trước, rồi mới sao lưu toàn bộ.
Nên gọi kỹ thuật khi: ổ cứng phát tiếng kêu lạ, máy không khởi động được vào hệ điều hành nhưng bạn vẫn cần lấy dữ liệu ra, hoặc máy còn bảo hành và cần mở vỏ để lấy ổ. Lúc đó cứ để nguyên máy, đừng thử đi thử lại nhiều lần, vì ổ hỏng càng chạy càng khó cứu. Máy còn bảo hành thì mang đến nơi bảo hành, đừng tự tháo.
Câu hỏi thường gặp
Cài lại Win có mất dữ liệu ở ổ D không?
Nếu trong lúc cài bạn chỉ chọn và định dạng phân vùng chứa hệ điều hành thì ổ D vẫn còn nguyên. Nhưng chỉ cần chọn nhầm một dòng là mất, nên vẫn nên có bản sao của những thứ quý trên ổ D.
Có cần sao lưu cả thư mục chương trình đã cài không?
Không. Phần mềm phải cài lại từ bộ cài, chép thư mục chương trình sang máy mới thường không chạy. Chỉ cần lấy dữ liệu của phần mềm và mã kích hoạt, còn bản thân chương trình thì tải lại từ nguồn chính thức.
Sao lưu lên đám mây có thay được ổ cứng rời không?
Được nếu dung lượng đủ và mạng nhà bạn đủ nhanh. Với kho ảnh và video vài trăm gigabyte, tải lên có thể mất nhiều ngày, nên ổ rời vẫn nhanh hơn. Tốt nhất là có cả hai cho phần dữ liệu quý.
Có nên dùng tính năng tạo ảnh đĩa của hệ điều hành thay vì chép từng thư mục không?
Ảnh đĩa giữ lại cả máy y nguyên để quay về khi cần, nhưng khó lấy lẻ từng tệp. Người dùng phổ thông nên chép thư mục trước, ảnh đĩa thì làm thêm nếu muốn có đường lui.
Mật khẩu wifi nhà mình có cần lưu lại không?
Nên ghi ra giấy tên mạng và mật khẩu wifi trước khi cài, vì máy cài xong phải kết nối lại. Nếu quên, có thể xem trên một máy khác đã kết nối hoặc trong trang quản lý của router.
Sao lưu xong thì giữ bản sao bao lâu?
Giữ ít nhất một tháng sau khi cài lại, cho đến khi bạn đã dùng máy mới đủ lâu để chắc không thiếu gì. Sau đó có thể giữ luôn làm bản sao định kỳ và chép thêm mỗi vài tháng.