Muốn bật xác thực hai lớp cho email, bạn vào phần bảo mật của tài khoản, chọn bật xác thực hai lớp, xác minh số điện thoại, rồi thêm ứng dụng xác thực bằng cách quét mã QR và nhập mã 6 số nó sinh ra. Cả quá trình mất chừng mười lăm phút, cộng thêm năm phút để cất mã dự phòng. Làm xong, kẻ có mật khẩu của bạn vẫn không vào được, vì còn thiếu mã trên điện thoại của bạn.
Bài này đi đúng thứ tự một kỹ thuật viên hay làm khi ngồi cạnh chủ máy: chuẩn bị đồ, chọn cách nhận mã, bật từng bước, thử đăng nhập lại ở chỗ khác để chắc ăn, và sửa mấy lỗi gặp nhiều nhất như mã báo sai, máy tính cũ cứ hỏi mật khẩu. Tên các mục trong phần cài đặt có thể khác tuỳ nhà cung cấp email và phiên bản, nên bài tả theo chức năng để bạn tự dò ra.
Chuẩn bị trước khi bật: năm thứ cần có trong tay
Phần lớn lần bật hỏng giữa chừng là vì thiếu một trong mấy thứ dưới đây. Dọn đủ trước rồi mới bắt đầu, sẽ đỡ cảnh đang quét mã thì điện thoại hết pin hay quên mật khẩu email.
- Mật khẩu email hiện tại, gõ được không cần nhìn trình duyệt tự điền. Hệ thống sẽ hỏi lại mật khẩu trước khi cho đổi phần bảo mật. Nếu bạn không nhớ, đổi mật khẩu mới trước, ghi vào chỗ an toàn, rồi mới làm tiếp.
- Điện thoại chính mà bạn giữ bên mình hằng ngày. Đừng dùng máy cũ để ở ngăn kéo hay máy của con. Mã sẽ nằm trên máy này, máy ở đâu thì chìa khoá ở đó.
- Số điện thoại đang dùng, nhận được tin nhắn. Dù chọn ứng dụng xác thực, hầu hết dịch vụ vẫn đòi một số điện thoại để dự phòng. Thử nhắn một tin cho chính mình nếu nghi số đã bị khoá chiều nhận.
- Một ứng dụng xác thực đã cài sẵn. Tìm trong kho ứng dụng của Android hoặc iOS bằng cụm "ứng dụng xác thực", chọn cái có nhiều đánh giá, nhà phát triển rõ ràng, không đòi quyền danh bạ hay vị trí. Ứng dụng loại này chỉ cần quyền camera để quét mã.
- Giấy bút hoặc trình quản lý mật khẩu để cất mã dự phòng. Cuối quá trình, dịch vụ sẽ đưa một dãy mã dùng một lần. Bạn cần chỗ cất ngay lúc đó, không phải để mai tính.
Thêm một việc nhỏ: cắm sạc cả điện thoại lẫn máy tính, và làm ở nơi có mạng ổn định. Nếu đang bật thì rớt mạng, bạn thường phải quét lại mã từ đầu, mã cũ trên ứng dụng xác thực sẽ thành rác và dễ gây nhầm về sau.
Chọn cách nhận mã: tin nhắn, ứng dụng xác thực hay xác nhận trên máy
Đa số dịch vụ email cho chọn vài cách nhận lớp thứ hai. Bảng dưới so theo góc người dùng phổ thông: dễ dùng tới đâu, khi nào hỏng, và hợp với ai trong nhà.
| Cách nhận | Dùng thế nào | Hay hỏng khi | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Mã qua tin nhắn | Đăng nhập xong, chờ tin nhắn có mã, gõ vào | Đi nước ngoài, mất sóng, đổi số, bị chiếm sim | Người lớn tuổi, làm bước đầu tiên |
| Ứng dụng xác thực | Mở ứng dụng, đọc mã 6 số đổi mỗi 30 giây, gõ vào | Đổi điện thoại mà quên chuyển, giờ trên máy bị lệch | Người dùng hằng ngày, nhiều tài khoản |
| Xác nhận trên điện thoại đã đăng nhập | Một thông báo hiện ra, bấm đồng ý và chọn đúng con số | Bấm đồng ý theo thói quen khi không phải mình đăng nhập | Người chỉ có một điện thoại, ít tài khoản |
| Khoá bảo mật vật lý | Cắm hoặc chạm khoá vào máy khi được hỏi | Làm mất khoá mà không có khoá thứ hai | Người giữ tài khoản quan trọng, văn phòng |
Lời khuyên thực tế: bật ứng dụng xác thực làm cách chính, giữ số điện thoại làm đường dự phòng, và cất mã dự phòng trên giấy. Ba lớp này đủ cho gần như mọi gia đình. Mã qua tin nhắn tiện nhưng là cách yếu nhất, vì số điện thoại có thể bị kẻ gian làm lại sim. Còn kiểu xác nhận bằng thông báo thì phải dặn người dùng một câu: không phải chính mình vừa đăng nhập thì bấm từ chối, đừng bấm đồng ý cho thông báo biến đi.
Các bước bật xác thực hai lớp bằng ứng dụng xác thực
Làm trên máy tính sẽ dễ nhất, vì màn hình máy tính hiện mã QR còn điện thoại thì quét. Nếu chỉ có điện thoại, xem đoạn cuối mục này. Tên mục có thể khác tuỳ dịch vụ và phiên bản, bạn dò theo chữ "bảo mật", "đăng nhập", "xác minh".
- Đăng nhập email trên trình duyệt máy tính, bấm vào ảnh đại diện hoặc tên tài khoản ở góc trên, chọn phần quản lý tài khoản.
- Tìm mục Bảo mật hoặc Đăng nhập và bảo mật. Trong đó có dòng kiểu "Xác minh hai bước" hay "Xác thực hai yếu tố". Bấm vào.
- Nhập lại mật khẩu email khi được hỏi. Đây là bước chặn người lạ ngồi vào máy đang mở sẵn.
- Xác minh số điện thoại: dịch vụ gửi một mã qua tin nhắn, bạn gõ mã đó vào. Bước này bật lớp thứ hai ở mức cơ bản.
- Trong cùng trang, tìm phần thêm ứng dụng xác thực. Bấm vào, màn hình máy tính hiện một mã QR.
- Trên điện thoại, mở ứng dụng xác thực, chọn thêm tài khoản, chọn quét mã QR, cho phép dùng camera, đưa camera vào mã trên máy tính.
- Ứng dụng hiện một dòng mang tên dịch vụ và địa chỉ email, kèm mã 6 số đang đếm ngược. Gõ mã đó vào ô trên máy tính, bấm xác nhận. Nếu mã sắp hết giờ, chờ mã mới rồi gõ.
- Dịch vụ báo đã thêm thành công. Quay về trang xác minh hai bước, tìm phần mã dự phòng, tạo mã và cất ngay.
- Nếu có lựa chọn đặt ứng dụng xác thực làm cách mặc định, chọn nó, để lần sau hệ thống hỏi mã từ ứng dụng thay vì gửi tin nhắn.
Nếu bạn chỉ có điện thoại: mở trang bảo mật trên trình duyệt của chính điện thoại đó. Tới bước hiện mã QR, tìm dòng kiểu "không quét được" hay "nhập khoá thủ công". Dịch vụ sẽ hiện một chuỗi chữ dài. Bấm giữ để chép chuỗi đó, mở ứng dụng xác thực, chọn nhập khoá thiết lập, dán vào. Sau đó chép mã 6 số ngược lại trình duyệt. Hơi lòng vòng nhưng chạy được.
Sau khi bật: máy tính, ứng dụng thư và thiết bị cũ sẽ hỏi gì
Ngay sau khi bật, đừng ngạc nhiên nếu vài nơi đòi đăng nhập lại. Đó là dấu hiệu lớp bảo vệ đang chạy. Thường gặp ba tình huống.
Thứ nhất, trình duyệt trên máy tính khác, ví dụ máy ở cơ quan, sẽ hỏi mã khi bạn đăng nhập lần tới. Ở màn hình nhập mã thường có ô "không hỏi lại trên máy này". Chỉ đánh dấu ô đó trên máy của riêng bạn. Máy dùng chung ở văn phòng, máy ở quán, máy của người quen thì để trống, đăng nhập xong nhớ đăng xuất.
Thứ hai, ứng dụng đọc thư cài sẵn trên máy tính hoặc tivi đời cũ có thể báo sai mật khẩu liên tục dù bạn gõ đúng. Đó là vì phần mềm cũ không biết hỏi mã lớp thứ hai. Cách xử lý thường là đăng nhập lại qua cửa sổ đăng nhập mới của ứng dụng; nếu ứng dụng quá cũ không có cửa sổ đó, dịch vụ email thường cho tạo "mật khẩu ứng dụng" riêng trong phần bảo mật, một chuỗi dài chỉ dùng cho đúng thiết bị đó. Đặt tên mật khẩu ứng dụng theo thiết bị, ví dụ "máy tính phòng khách", để sau này biết cái nào cần xoá.
Thứ ba, điện thoại đang đăng nhập email thường không bị hỏi lại ngay, nhưng nếu bạn đổi mật khẩu cùng lúc thì mọi thiết bị khác sẽ bị đăng xuất. Đây là việc tốt nếu bạn nghi có người lạ dùng tài khoản, nhưng nên báo trước cho người nhà đang dùng chung máy tính bảng để họ không hoảng.
Kiểm tra đã bật đúng: thử ba việc trong năm phút
Bật xong mà không thử thì chưa biết lúc cần có dùng được không. Làm ba phép thử dưới đây, đều không ảnh hưởng gì tới thư từ.
- Đăng nhập thử ở một trình duyệt khác. Mở cửa sổ ẩn danh trên máy tính, đăng nhập email. Sau khi gõ mật khẩu, hệ thống phải hỏi mã. Mở ứng dụng xác thực, gõ mã, vào được là đạt.
- Xem lại trang xác minh hai bước. Trang phải ghi trạng thái đang bật, liệt kê số điện thoại dự phòng (thường chỉ hiện vài số cuối) và ứng dụng xác thực. Nếu thấy số điện thoại lạ, xoá ngay.
- Đối chiếu mã dự phòng. Xem tờ giấy hoặc mục trong trình quản lý mật khẩu, đếm đủ số mã như dịch vụ đã đưa. Đừng dùng thử mã dự phòng, vì mỗi mã chỉ dùng được một lần.
Nếu phép thử đầu không hỏi mã, có thể bạn đã đánh dấu "tin cậy trình duyệt này" từ trước. Thử bằng điện thoại của người nhà, đăng nhập trong trình duyệt rồi đăng xuất ngay. Khi hệ thống hỏi mã trên máy lạ, bạn biết lớp thứ hai đã có hiệu lực.
Lỗi hay gặp và cách gỡ
Mã 6 số gõ đúng mà vẫn báo sai. Gần như luôn do giờ trên điện thoại lệch. Mã sinh ra dựa vào đồng hồ, lệch một hai phút là trượt. Vào phần cài đặt ngày giờ của điện thoại, bật chế độ đặt giờ tự động theo mạng. Một số ứng dụng xác thực có mục đồng bộ thời gian riêng trong phần cài đặt của chính nó.
Quét mã QR không nhận. Phóng to trang trên máy tính, giảm độ sáng màn hình nếu bị loá, lau camera điện thoại. Vẫn không được thì dùng cách nhập khoá thủ công như ở mục các bước.
Ứng dụng xác thực có hai dòng cùng tên email. Thường vì đã quét hai lần khi lần đầu bị lỗi. Chỉ một dòng đúng. Thử đăng nhập bằng mã từng dòng; dòng nào báo sai thì xoá đi, kẻo lần sau lại nhầm.
Không nhận được tin nhắn mã. Kiểm tra sóng, tắt chế độ máy bay, xem có lỡ chặn tin nhắn từ đầu số lạ không. Chờ vài phút rồi bấm gửi lại một lần thôi; bấm liên tục dịch vụ sẽ tạm khoá gửi.
Điện thoại hỏng ngay sau khi vừa bật. Đây là lúc dùng mã dự phòng. Đăng nhập, chọn cách khác để xác minh, chọn mã dự phòng, gõ một mã, gạch mã đó khỏi giấy. Vào được rồi thì thêm ứng dụng xác thực trên máy mới và tắt máy cũ khỏi danh sách.
Áp vào nhà mình: bật cho cả gia đình chị Lan
Nhà chị Lan có bốn người: chị, chồng, mẹ chồng ngoài bảy mươi và cậu con trai học lớp mười. Cả nhà dùng email để nhận hoá đơn điện nước, giấy báo của trường và đăng nhập mấy dịch vụ khác. Thứ tự bật hợp lý là thế này.
Bắt đầu từ email của chị Lan, vì đó là email nhận thư khôi phục cho tài khoản của mẹ chồng và cậu con. Mất email này là mất luôn đường lấy lại các tài khoản kia. Chị dùng ứng dụng xác thực, cất mã dự phòng trong phong bì, ghi ngoài là "mã email chị Lan", để chung chỗ với giấy tờ nhà.
Tới anh chồng, bật tương tự. Mã dự phòng của anh để chung phong bì nhưng gấp riêng, ghi tên.
Với bà mẹ chồng, ứng dụng xác thực sẽ gây rối vì bà không quen mở ứng dụng lấy mã. Chọn mã qua tin nhắn làm cách chính, thêm số của chị Lan làm số dự phòng, và đánh dấu tin cậy chiếc điện thoại bà dùng hằng ngày để bà hiếm khi bị hỏi mã. Chị Lan giữ mã dự phòng của bà.
Cậu con trai tự bật ứng dụng xác thực trên máy mình, nhưng phải đưa mẹ giữ một bản mã dự phòng. Tuổi này làm rơi vỡ điện thoại là chuyện thường. Cả nhà làm trong một buổi tối, mỗi người khoảng hai mươi phút.
Khi nào nên nhờ hỗ trợ
Phần lớn việc bật xác thực hai lớp bạn tự làm được. Nhưng có vài trường hợp nên dừng lại và nhờ người khác. Một là khi đang bật thì phát hiện trong danh sách bảo mật có số điện thoại hay email khôi phục không phải của bạn, hoặc có thiết bị lạ đang đăng nhập. Lúc đó tài khoản có thể đã bị người khác vào, cần đổi mật khẩu ngay trên một máy sạch rồi mới bật tiếp, và nên nhờ người rành công nghệ ngồi cùng.
Hai là khi bạn bị khoá ngoài: mất điện thoại, không còn mã dự phòng, số điện thoại cũ đã huỷ. Khi đó chỉ còn đường khôi phục tài khoản qua biểu mẫu của chính nhà cung cấp email, trả lời các câu hỏi về thời gian tạo tài khoản, người hay liên lạc. Đừng trả tiền cho ai tự xưng có thể mở khoá tài khoản giúp, vì đó gần như luôn là lừa đảo.
Ba là email công việc do cơ quan cấp. Loại này thường do bộ phận kỹ thuật quản lý, có thể bắt buộc một cách xác thực riêng. Hỏi họ trước khi tự bật, kẻo trùng hai cơ chế, đến lúc cần đăng nhập lại không ai biết mã nằm ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bật xác thực hai lớp có làm chậm việc đọc email hằng ngày không?
Hầu như không. Trên điện thoại và máy tính của riêng bạn, hệ thống chỉ hỏi mã lần đầu đăng nhập rồi ghi nhớ thiết bị. Bạn chỉ bị hỏi lại khi đăng nhập ở máy mới, xoá dữ liệu trình duyệt, hoặc sau một thời gian dài.
Ứng dụng xác thực có cần mạng mới sinh được mã không?
Không cần. Mã sinh ra từ khoá bí mật lưu trong điện thoại và đồng hồ của máy, nên đi máy bay hay vùng mất sóng vẫn có mã. Điều kiện duy nhất là giờ trên điện thoại phải đúng, nên luôn để chế độ đặt giờ tự động.
Một ứng dụng xác thực dùng được cho nhiều tài khoản không?
Được. Mỗi tài khoản là một dòng riêng trong ứng dụng, mang tên dịch vụ và địa chỉ đăng nhập. Bạn có thể thêm email, mạng xã hội, tài khoản công việc vào cùng một ứng dụng, miễn mỗi lần thêm đều quét đúng mã của dịch vụ đó.
Có nên chụp màn hình mã QR để lỡ mất điện thoại còn quét lại không?
Không nên. Ảnh mã QR đó chính là khoá bí mật, ai có ảnh là tự sinh được mã của bạn. Ảnh lại hay tự lên kho ảnh đám mây. Hãy dựa vào mã dự phòng trên giấy và tính năng sao lưu có mật khẩu của chính ứng dụng xác thực nếu có.
Tắt xác thực hai lớp có khó không, lỡ sau này không muốn dùng?
Tắt dễ hơn bật: vào lại phần xác minh hai bước, chọn tắt, nhập mật khẩu là xong. Nhưng nên cân nhắc kỹ, vì tắt đi là quay lại tình trạng ai có mật khẩu cũng vào được. Nếu thấy phiền, thử đánh dấu tin cậy thiết bị quen thay vì tắt hẳn.
Tin nhắn báo mã xác thực tới mà mình không hề đăng nhập thì làm gì?
Nghĩa là có người đã biết mật khẩu email của bạn và đang thử vào. Lớp thứ hai vừa chặn được họ. Đừng gửi mã đó cho ai, kể cả người tự nhận là nhân viên hỗ trợ. Đổi mật khẩu email ngay, rồi xem danh sách thiết bị đang đăng nhập.