Mã dự phòng là một bộ khoảng tám đến mười mã, mỗi mã dùng được một lần, để đăng nhập khi bạn không lấy được mã xác thực hai lớp từ điện thoại. Bạn tạo nó trong phần bảo mật của từng tài khoản, in hoặc chép ra giấy, cất ở nơi khác điện thoại, và dùng một mã mỗi khi bị khoá ngoài.
Nhiều người bật xác thực hai lớp xong là thôi, đến khi rơi mất điện thoại mới biết mã dự phòng quan trọng thế nào. Bài này chỉ cách tạo cho đúng, ba chỗ cất hợp lý cho gia đình, các bước dùng khi mất máy, và thói quen kiểm lại để bộ mã không mục trong ngăn kéo. Tên mục có thể khác tuỳ dịch vụ và phiên bản.
Mã dự phòng khác mật khẩu và mã tin nhắn ở chỗ nào
Để cất cho đúng, cần hiểu nó làm việc gì. Mật khẩu là lớp thứ nhất, bạn gõ mỗi lần đăng nhập. Mã từ ứng dụng xác thực hay tin nhắn là lớp thứ hai, thay đổi liên tục và nằm trên điện thoại. Mã dự phòng cũng là lớp thứ hai, nhưng nằm trên giấy và không đổi cho tới khi bạn dùng hết hoặc tạo bộ mới.
Vì thế mã dự phòng chỉ có tác dụng khi đi kèm mật khẩu. Người nhặt được tờ mã mà không biết mật khẩu thì không vào được. Ngược lại, người biết mật khẩu của bạn mà lại thấy tờ mã thì vào được ngay. Đây là lý do không bao giờ cất mã dự phòng cùng chỗ với mật khẩu ghi tay, và không lưu tờ mã trong ghi chú của chính chiếc điện thoại có ứng dụng xác thực.
Mỗi mã chỉ dùng được một lần. Dùng xong, mã đó vô hiệu, các mã còn lại vẫn chạy. Khi bạn bấm tạo bộ mã mới, cả bộ cũ mất hiệu lực cùng lúc, kể cả những mã chưa dùng. Nhiều người không biết điểm này nên cất tờ cũ, tưởng còn dùng được, tới lúc cần thì mã báo sai.
Mỗi tài khoản có bộ mã riêng. Email có bộ của email, mạng xã hội có bộ của mạng xã hội. Không có bộ mã chung cho mọi thứ.
Các bước tạo mã dự phòng
Làm trên máy tính cho dễ in. Mỗi tài khoản có xác thực hai lớp làm một lần. Tên mục có thể khác tuỳ dịch vụ và phiên bản.
- Đăng nhập tài khoản, vào phần quản lý tài khoản, chọn mục Bảo mật.
- Mở phần xác minh hai bước hoặc xác thực hai yếu tố. Hệ thống có thể hỏi lại mật khẩu hoặc mã.
- Tìm dòng mã dự phòng, mã khôi phục hoặc mã đăng nhập một lần. Bấm hiện mã hoặc tạo mã.
- Màn hình hiện một bộ mã. Đừng đóng trang vội.
- Chọn in, hoặc tải xuống dạng tệp, hoặc chép tay ra giấy. Nếu chép tay, viết chữ in rõ ràng, phân biệt số 0 với chữ O, số 1 với chữ l.
- Ghi lên đầu tờ: tên dịch vụ, địa chỉ đăng nhập, ngày tạo. Không ghi mật khẩu lên tờ này.
- Nếu tải tệp xuống, sau khi in xong thì xoá tệp khỏi thư mục tải xuống và cả thùng rác.
- Đóng trang. Một số dịch vụ yêu cầu gõ thử một mã để xác nhận đã lưu; làm theo, gạch mã đó khỏi giấy.
Làm lần lượt cho từng tài khoản quan trọng: email chính trước, rồi tài khoản dùng để đăng nhập các dịch vụ khác, rồi mạng xã hội, rồi các thứ còn lại. Email chính là khoá mở mọi khoá khác, mất nó thì đường khôi phục mật khẩu của các tài khoản kia cũng mất.
Cất ở đâu: ba chỗ hay dùng và điểm yếu của từng chỗ
Không có chỗ cất hoàn hảo, chỉ có chỗ hợp với nhà bạn. Nguyên tắc chung: ở ngoài điện thoại, ở chỗ bạn tìm được khi hoảng, và người lạ vào nhà không vô tình thấy.
| Chỗ cất | Ưu điểm | Điểm yếu | Cách làm cho tốt |
|---|---|---|---|
| Tờ giấy trong phong bì, cất cùng giấy tờ nhà | Không phụ thuộc thiết bị, không bị tấn công qua mạng | Cháy, ướt, thất lạc khi dọn nhà | Bỏ túi nhựa kín, ghi ngoài phong bì chung chung, kiểm mỗi năm |
| Mục ghi chú bảo mật trong trình quản lý mật khẩu | Mở được từ mọi thiết bị, tìm nhanh | Quên mật khẩu chính của trình quản lý là mất luôn | Giữ thêm một tờ giấy cho email chính |
| Nhờ người thân tin cậy giữ một bản | Cháy nhà vẫn còn, đi xa vẫn hỏi được | Người giữ biết mình có mã, cần tin tuyệt đối | Chỉ đưa mã, không đưa mật khẩu, niêm phong bì |
Những chỗ không nên cất: ảnh chụp trong kho ảnh của điện thoại, vì kho ảnh hay tự đồng bộ lên mạng và ai mượn máy xem ảnh là thấy; tin nhắn tự gửi cho chính mình; email gửi cho chính mình, vì mất quyền vào email là mất luôn tờ mã; giấy dán sau màn hình máy tính.
Dùng mã dự phòng khi mất hoặc hỏng điện thoại
Đây là lúc tờ giấy phát huy tác dụng. Đọc hết các bước trước khi làm, vì hệ thống chỉ chờ bạn nhập mã trong một khoảng thời gian.
- Trên máy tính hoặc điện thoại mượn, mở trang đăng nhập, gõ địa chỉ và mật khẩu.
- Khi hệ thống hỏi mã xác thực, tìm dòng kiểu "thử cách khác" hoặc "dùng phương thức khác".
- Chọn dùng mã dự phòng.
- Gõ một mã trên tờ giấy, không cần dấu cách. Bấm tiếp.
- Vào được tài khoản, lập tức gạch mã vừa dùng trên giấy.
- Nếu đang dùng máy mượn, đừng đánh dấu ô ghi nhớ thiết bị.
- Vào phần bảo mật, gỡ điện thoại đã mất khỏi danh sách thiết bị, gỡ ứng dụng xác thực cũ, thêm ứng dụng xác thực trên máy mới khi có.
- Đăng xuất máy mượn khi xong.
Nếu điện thoại bị mất cắp chứ không phải hỏng, làm thêm hai việc: đổi mật khẩu tài khoản, và khoá sim với nhà mạng để kẻ gian không nhận được mã qua tin nhắn. Còn nếu bạn chỉ quên điện thoại ở nhà, không cần tốn mã dự phòng; chờ về nhà hoặc dùng số điện thoại dự phòng nếu có.
Kiểm tra bộ mã đang cất còn dùng được không
Bộ mã cất lâu dễ thành giấy lộn mà bạn không biết. Mỗi năm một lần, hoặc sau khi đổi điện thoại, đi qua danh sách này.
- Vào phần bảo mật từng tài khoản, xem mục mã dự phòng ghi còn bao nhiêu mã chưa dùng. Số đó phải khớp với số mã chưa gạch trên giấy.
- Nếu số không khớp, có thể ai đó đã dùng mã của bạn, hoặc bạn đã tạo bộ mới mà quên thay tờ. Tạo bộ mới ngay và huỷ tờ cũ.
- Xem ngày tạo trên đầu tờ. Nếu dịch vụ hiện ngày tạo bộ mã, hai ngày phải trùng.
- Còn dưới ba mã thì tạo bộ mới.
- Kiểm xem phong bì còn khô, chữ còn đọc được, ghi chú ngoài phong bì vẫn hợp lý.
Khi huỷ tờ cũ, xé nhỏ hoặc đốt, đừng vò vứt sọt rác. Nghe có vẻ cẩn thận quá, nhưng tờ mã đi kèm tên dịch vụ và địa chỉ email là một nửa chiếc chìa khoá, bỏ đi thì bỏ cho hết.
Áp vào nhà mình: bảng cất mã cho cả gia đình
Nhà có ba bốn người, mỗi người năm sáu tài khoản, là có hai chục bộ mã. Không ghi lại thì vài năm sau không ai nhớ bì nào của ai. Dưới đây là bảng mẫu nhà chị Lan đã lập, chép ra một tờ riêng và để cùng chỗ với các phong bì. Bảng này chỉ ghi chỗ cất, không ghi mã.
| Người | Tài khoản có mã dự phòng | Cất ở đâu | Ngày tạo, lần kiểm gần nhất |
|---|---|---|---|
| Chị Lan | Email chính, mạng xã hội, trình quản lý mật khẩu | Bì số 1 trong hộp giấy tờ nhà, bản số trong trình quản lý | Ghi ngày tạo, kiểm mỗi tháng Giêng |
| Anh chồng | Email chính, email công việc | Bì số 2, email công việc do cơ quan giữ | Ghi ngày tạo, kiểm cùng lúc với vợ |
| Bà nội | Email để nhận hoá đơn | Bì số 3, chị Lan giữ hộ | Kiểm khi bà đổi điện thoại |
| Con trai lớp mười | Email, tài khoản học tập, trò chơi | Bì số 4, mẹ giữ, con biết chỗ | Kiểm đầu mỗi năm học |
Ngoài bìa mỗi phong bì chỉ ghi số thứ tự, không ghi chữ "mã email" hay tên dịch vụ, để ai lục hộp cũng không biết bì nào quý. Tờ bảng thì cất ở chỗ khác hộp, ví dụ kẹp trong sổ hộ khẩu cũ hoặc trong trình quản lý mật khẩu của chị Lan. Mỗi lần ai trong nhà tạo bộ mã mới, thay bì và sửa dòng tương ứng trên bảng ngay hôm đó, đừng để dồn.
Lỗi hay gặp và khi nào cần hỗ trợ
Gõ mã dự phòng báo không hợp lệ. Thường vì tờ đó thuộc bộ cũ đã bị thay, hoặc mã đã dùng rồi. Thử mã khác trên tờ. Kiểm tra lỗi gõ nhầm số và chữ giống nhau. Nếu cả tờ không mã nào chạy, tờ đó đã hết hiệu lực.
Không tìm thấy mục mã dự phòng trong phần bảo mật. Một số dịch vụ chỉ hiện mục này sau khi đã bật xác thực hai lớp. Dịch vụ khác gọi là khoá khôi phục, mã khôi phục, hoặc để trong phần cài đặt nâng cao.
Đã dùng hết mã mà chưa kịp tạo bộ mới. Còn đường số điện thoại hoặc email dự phòng thì dùng đường đó. Vào được rồi thì tạo bộ mới ngay.
Mất cả điện thoại lẫn tờ mã. Chỉ còn quy trình khôi phục tài khoản của nhà cung cấp. Làm trên thiết bị và mạng bạn hay dùng, trả lời càng đầy đủ càng tốt, có thể phải chờ vài ngày. Đây là lúc nên nhờ người rành công nghệ ngồi cùng, và tuyệt đối không trả tiền cho dịch vụ lấy lại tài khoản tự xưng nào.
Tài khoản công việc do cơ quan cấp. Bộ phận kỹ thuật thường cấp lại quyền vào cho bạn nhanh hơn mọi tờ mã. Báo họ ngay khi mất máy.
Câu hỏi thường gặp
Có cần tạo mã dự phòng nếu đã có số điện thoại dự phòng không?
Vẫn nên tạo. Số điện thoại dự phòng hỏng cùng lúc với điện thoại nếu bị mất máy có sim trong đó, hoặc khi bạn ở nước ngoài không nhận được tin nhắn. Mã dự phòng là đường duy nhất không phụ thuộc vào thiết bị hay sóng điện thoại.
Chụp màn hình bộ mã dự phòng rồi khoá ảnh lại có được không?
Không nên. Thư mục ảnh khoá vẫn nằm trên chính điện thoại có thể bị mất, và nhiều máy vẫn đồng bộ ảnh đó lên đám mây. Nếu muốn giữ dạng số, dùng mục ghi chú bảo mật trong trình quản lý mật khẩu có mã hoá, và vẫn giữ thêm một bản giấy.
Mã dự phòng có hết hạn theo thời gian không?
Thông thường không. Mã chỉ mất hiệu lực khi bạn dùng nó, khi bạn tạo bộ mới, hoặc khi bạn tắt rồi bật lại xác thực hai lớp ở một số dịch vụ. Vì thế cần ghi ngày tạo lên tờ để biết tờ nào là bộ đang chạy.
Ai đó lấy được tờ mã dự phòng thì có vào tài khoản được không?
Chỉ khi họ biết thêm mật khẩu. Tuy vậy, nếu nghi tờ mã bị người khác nhìn thấy hoặc thất lạc, nên tạo bộ mới ngay để bộ cũ mất hiệu lực, đồng thời cân nhắc đổi mật khẩu nếu mật khẩu từng được ghi gần đó.
Mỗi người trong nhà nên giữ mã dự phòng của nhau không?
Nên giữ cho người lớn tuổi và trẻ con, vì họ dễ mất máy và ít khi tự cất được. Mỗi bộ mã để trong một bì riêng ghi tên chủ tài khoản. Người lớn trong nhà thì tự giữ mã của mình, chỉ cần báo cho nhau biết đang cất ở đâu.
Đổi mật khẩu có làm mã dự phòng cũ mất hiệu lực không?
Ở đa số dịch vụ là không. Đổi mật khẩu chỉ thay lớp thứ nhất, mã dự phòng vẫn chạy. Nhưng một số dịch vụ huỷ mã khi bạn đổi cách xác thực hai lớp, nên sau mỗi lần sửa phần bảo mật, xem lại mục mã dự phòng cho chắc.